Elk jaar in februari herinnert de Dag van een Veiliger Internet scholen aan het belang van digitale veiligheid – een essentiële boodschap voor iedereen. Veel scholen organiseren bijeenkomsten, zetten activiteiten in de klas op en leiden discussies waarin online risico’s en verantwoord gedrag centraal staan. Toch valt het me elk jaar weer meer op dat, hoewel dit jaarlijkse evenement het bewustzijn vergroot, online veiligheid en cyberbeveiliging geen onderwerp mogen zijn waar slechts één keer per jaar aandacht aan wordt besteed. Het zou juist een ‘dagelijks’ thema moeten zijn, met een diepgeworteld bewustzijn en bijbehorende acties.

Op basisscholen, waar sommige kinderen hun eerste stappen in de digitale wereld zetten, moet internetveiligheid een vast onderdeel van de dagelijkse praktijk worden. De risico’s – blootstelling aan ongepaste inhoud, cyberpesten, oplichting en desinformatie – blijven bestaan, ook lang nadat eventuele posters zijn verwijderd. Scholen moeten een cultuur van voortdurende voorlichting over digitale veiligheid tot stand brengen, ondersteund door gedegen beleid, technologie en opleiding van het personeel.

Dit is des te belangrijker omdat bijna alle kinderen buiten schooltijd toegang hebben tot een apparaat. Veel kinderen ‘bezitten’ (door hun ouders gekocht) een eigen smartphone, tablet, computer of spelconsole – en vaak zelfs meer dan één. De mate van ouderlijk toezicht loopt sterk uiteen: bij sommige kinderen houden ouders actief toezicht op hun online activiteiten, terwijl andere kinderen helemaal op zichzelf zijn aangewezen in de digitale wereld. Dit kan komen doordat ouders werken, zich niet bewust zijn van de gevaren of simpelweg onverschillig staan. De algehele verantwoordelijkheid ligt vaak bij het onderwijs. Scholen kunnen er niet vanuit gaan dat voorlichting over online veiligheid thuis plaatsvindt – zij moeten het voortouw nemen.

Het informatica-leerplan in Engeland is verouderd – en hoe. Landen als Estland integreren digitale geletterdheid en zelfredzaamheid al vanaf jonge leeftijd. Ons systeem loopt echter achter, het gevolg van decennia van falend overheidsbeleid. Ondertussen heeft 70% van de vijfjarigen in het Verenigd Koninkrijk toegang tot een smartphone, terwijl formeel digitaal onderwijs in de kleuteropvang vrijwel ontbreekt. Zonder gestructureerde begeleiding wordt van kinderen verwacht dat ze digitale verantwoordelijkheid leren door middel van vallen en opstaan. Dit is een riskante aanpak in een steeds complexere online wereld, die bovendien in hoog tempo steeds digitaler wordt. Ondanks dit alles ontbreekt het veel scholen aan de infrastructuur, financiering en opleiding om effectief onderwijs over online veiligheid te geven. De meeste scholen hebben beperkte budgetten voor cyberbeveiligingsmaatregelen, de opleiding van het personeel is inconsistent en sommige scholen worstelen nog steeds met elementaire digitale hulpmiddelen. Zonder aanzienlijke investeringen lopen we het risico een hele generatie digitale leerlingen (of nog een generatie?) in de steek te laten.

Leerlingen moeten kritisch denkvermogen ontwikkelen om misinformatie te doorzien, online bronnen te beoordelen en inzicht te krijgen in hun digitale voetafdruk; dit alles draagt bij aan de opbouw van hun digitale zelfredzaamheid. Discussies over het controleren van feiten, privacy-instellingen en online gedrag moeten in het hele leerplan worden opgenomen, niet alleen in de informatica-lessen. Dit betekent dat bijvoorbeeld online veiligheid moet worden geïntegreerd in vakken als Engels (het beoordelen van bronnen) en geschiedenis (het herkennen van vooringenomenheid).

Vaardigheden op het gebied van cyberveiligheid, zoals het bedenken van sterke wachtwoorden, het herkennen van oplichting en phishing-e-mails en het omgaan met gegevensprivacy, moeten deel uitmaken van het dagelijkse leerproces. Deze lessen moeten niet beperkt blijven tot leerlingen – ook het personeel heeft training nodig om veilig digitaal gedrag voor te leven en de schoolsystemen te beschermen. Scholen kunnen gebruikmaken van bronnen zoals de lesmaterialen van BBC Teach Online Safety en Safer Internet Day, en regelmatig trainingssessies organiseren om het personeel op de hoogte te houden van de nieuwste bedreigingen. Hier is echter tijd voor nodig – nog een belangrijk minpunt dat wordt veroorzaakt door ons verouderde, overvolle nationale leerplan.

Hoewel digitale geletterdheid essentieel is, zijn krachtige technische beveiligingsmaatregelen net zo belangrijk. Scholen moeten investeren in inhoudsfilters, monitoringsystemen en cyberbeveiligingstools, en deze regelmatig evalueren om ze aan te passen aan nieuwe bedreigingen. Hiervoor zijn specifieke financiële middelen en expertise nodig, die veel scholen niet kunnen financieren, niet kennen, of beide.

Het is net zo belangrijk dat online veiligheid niet alleen aan scholen mag worden overgelaten. Ouders en verzorgers hebben behoefte aan voortdurende begeleiding, workshops en aanbevolen hulpmiddelen om veilig online gedrag thuis te versterken. Scholen kunnen (en veel scholen doen dat ook) bovendien ouderavonden organiseren die in het teken staan van online veiligheid, waarbij praktische tips worden gegeven en vragen worden beantwoord.

Om dagelijkse oefening tot een vast onderdeel te maken, moeten schoolleiders:

• Beoordeel het online veiligheidsbeleid – Is het relevant, wordt het nageleefd en wordt het door alle betrokkenen goed begrepen?
• Zorg voor doorlopende voorlichting over digitale veiligheid – Ga verder dan eenmalige bijeenkomsten en integreer gesprekken over online veiligheid in PSHE, informatica en vakoverschrijdend onderwijs;
• Investeer in de opleiding van het personeel – Zorg ervoor dat alle medewerkers in staat zijn om onlineveiligheid bij te brengen en het goede voorbeeld te geven, met name wanneer zij software, hardware en AI voor eigen gebruik toepassen en aanpassen;
• Maak gebruik van betrouwbare bronnen;
• Betrek ouders erbij – Geef regelmatig updates, organiseer workshops en deel strategieën.

Een jaar lang inzet voor digitale veiligheid

De Dag van het Veilige Internet is een fantastische gelegenheid om gesprekken op gang te brengen en het bewustzijn te vergroten, maar echte impact komt voort uit volgehouden actie. De bredere – en aanzienlijke – structurele belemmeringen die scholen in de weg staan, mogen niet worden genegeerd. Zonder een gemoderniseerd leerplan, voldoende financiering en gesubsidieerde lerarenopleidingen wordt van scholen verwacht dat ze een steeds groter wordend probleem aanpakken met verouderde middelen.